« و الناس ضلّال فى حيرة و ، حاطبون فى فتنة ، قد استهوتهم لاهواء و استزلّتهم الكبرياء و استخفّتهم الجاهلية الجهلاء ، حيارى فى زلزال من الأمر و بلاء من الجهل « 1 » » . خداوند متعال حضرت رسول صلّى اللّه عليه و آله را به پيامبرى فرستاد ، هنگامى كه مردم ( از راه حقّ ) گمراه شده ( و در كار خويش ) سرگردان بودند و در راه فتنه و فساد از روى خبط و اشتباه قدم مىنهادند . هواها و آرزوهاى بىجا ايشان را فرا گرفته بود و كبر و نخوت آنها را به كارهاى اشتباه واداشته و جهل و نادانى آنها را سبك سر و نفهم نموده بود ، در حالتى كه پريشان حال در كار خويش مضطرب و نگران و مبتلا به نادانى بودند . « و الاحوال مضطربة ، و الأيدى مختلفة ، و الكثرة متفرقة ، فى بلاء ازل و اطباق جهل : من بنات موءودة و اصنام معبودة و أرحام مقطوعة و غارات مشنونة « 2 » » ؛ وضع مردم مضطرب و نگران‌كننده بود و بسيارى داعيهء حكومت و سرورى داشتند و وحدت مردم به تفرقه تبديل شده بود و دائما در بلا و گرفتارى و جهل به سر مىبردند ، به طورى كه دختران را زنده به گور مىكردند و بت‌ها را مىپرستيدند و با ارحام خويش قطع رابطه كرده و همديگر را غارت مىكردند . ( 1 ) معناى جاهليت از جمله مصاديق تعصب‌هاى كور جاهليت اين است كه عده‌اى از ناسيوناليست‌هاى متأخّر عرب سعى كرده‌اند كه معناى جاهليت را كه به معناى فقدان علم و معرفت است ؛ تحريف كنند و بگويند كه جاهليّت مشتق از جهل به معناى تعصّب و غضب است ؛ چنان كه گفته مىشود : « جهل زيد على عمرو ؛ يعنى زيد به عمرو خشمگين شد » و جاهليت به معناى عدم علم و معرفت نيست . اين توجيه - چنان كه گفتيم - يكى از مصاديق تعصبات جاهليّت است و اگر جهل به طور مطلق استعمال شود ، در مقابل علم و معرفت ظهور دارد و معناى تعصّب و غضب را نمىرساند ؛ مگر آن كه به صورت مجازى و همراه با قرينه باشد . چنان كه در مورد شاهد مثال چنين است . در اين مثال كه مفعول به وسيلهء حرف تعديهء « على » به جهل نسبت داده شده است ؛

--> ( 1 ) . همان ، خطبهء 94 . نهج البلاغه ، فيض الاسلام . ( 2 ) . همان ، خطبهء 187 .